Fragmencik Grochowa między Stanów i Grochowską, wcale nie mój ulubiony. Mało co tu jest ciekawe. Jest starszy fragment dzielnicy, te Dobrowoja, kawałek Siennickiej. Ale to wszystko takie same, nie przepadam za takimi kamienicami. Jak Różana na Mokotowie – rządek tego samego. Tak samo nudne jak bloki. Aż tu Dobrowoja 6, niby to samo, ale te okienka z łukiem zwracają uwagę, już jest inaczej. Wejdź od podwórka, zaniedbane, ale swój klimat ma. Tu klatka schodowa w półokrągłym ryzalicie czy w czym tam ona jest, szybki w oknach ułożone w prosty wzorek co chyba niemca pamiętają.

Nic nie wiem o tym domu, może ktoś z Was jest z okolic i kilka zdań opowie ???

Dawno temu na Targówku, na ulicy Rybieńskiej, jakby ktoś zdjęcie robił to tak jakoś by to wyglądało, bez drobnych szczegółów typu prąd i chodnik. Ale co tam było dawno temu ? Cóż, tu i tam wiem co było, tu na Rybieńskiej akurat nie. Gdzieś mi się obiło, że to kolejowa kolonia, bo ja wiem ? Kolej inaczej budowała, chociaż już za Polski może i tak, bidnie. A może to domki dla pracowników pobliskiej fabryki Kijewskiego ? W sumie dzięki m.in. tej fabryce na Targówku istniało takie miasteczko przemysłowe. Może i tu ? Dziś Rybieńska jest żwirową drogą, odrapana, trochę się sypie, ale w ramach jakiejś rewitalizacji ma plac zabaw i drzewka w równym rzędzie. Jakby tego przypadkiem nie zauważyć, jesteśmy nagle z 80 lat temu na typowym warszawskim przedmieściu.

Czyli Urząd Telekomunikacyjny i Telegraficzny, powstały w latach 1928-34 wg projektu Stefana Bryły i Juliana Putermana-Sadłowskiego. To był chyba pierwszy budynek ze stalowym szkieletem, znaczy pierwszy u nas. W czasie Powstania był niemiecką redutą, nie udało się go nigdy zdobyć. Po wojnie, w latach 59-62 był jeszcze rozbudowywany wg projektu Mieczysława Wróbla i Mieczysława Pomianowskiego. I tyle…

Mi kojarzy się z opowiadanka Marka Nowakowskiego, gdzieś w “Powidokach” chyba. Wielka hala, rząd okienek dla interesantów i drewniane ławy dla oczekujących. Na ławach oczekujący, ale nie na usługę pocztową, właściwie Bóg wie na co. Babcia z robótkami ręcznymi, jakiś bezdomny w butach z gazety, obdarty elegant z brulionem szukający miejsca do pracy twórczej, może pisarz ? Taki dziwny świat, oddzielony od miejskiego gwaru murami gmachu. Czas płynący wolno, leniwe panie zza okienka, bywalcy z najróżniejszymi historiami. Na ten przykład bezdomny stroiciel fortepianów, dynksiarz i kompozytor w jednej osobie. Ja osobiście nie byłem tam w środku, bo po co ? Nawet nie wiem co tam teraz jest. Kolejka z numerkami i jakimś pajacem wpychającym się po jeden znaczek jest i u mnie, na Górczewskiej. Ta hala z opowiadania jakoś bardziej mi się podoba, niech mi leży w głowie…

Mało już zostało w Warszawie starych fabryk, jeszcze mniej fabryczek. Bo są fabryki z wielką historią, bajecznymi majątkami i eksportem na cztery strony świata, są i takie które po kilku latach upadły. Jedna ruinka to dzieje rodzinnego interesu i kilkunastu robotników, dzieje drugiej rozgałęziają się na dziesiątki interesów, nazwisk i koligacji, na kilka miast, na dziesiątki historii. Dziś właśnie o takiej.

Radzymińska, zadymiona spaliną wylotówka, kilka starych domów, trochę kolejówki, ZPT, jakieś ruiny. Kilka CPNów, supermarketów, sznur samochodów na Marki i dalej. Kilkanaście minut marszu i jesteśmy na Zabranieckiej. Też ruiny, też jakiś przemysł, choć mniejszy. Tylko tu cicho i pustawo. Idziemy przez Targówek Fabryczny. Mijamy domy z gołębnikami, kapliczki, piaszczyste drogi i jakieś niechętne spojrzenia miejscowych. Jeszcze pare kroków i jesteśmy, Siarczana, Rybieńska, Zabraniecka. Szukamy historii, która sięga 1820 roku… Targówek jest Fabryczny, to czego możemy szukać ? Fabryki. Pierwszej w Królestwie Polskim fabryki chemicznej.

W 1820 polski szlachcic Jan Chryzostom Kijewski wyruszył w podróż po Europie. W Paryżu trafia na wykład o przemyśle chemicznym. Spotkał tam Ludwika Hirschmanna, chemika, towaroznawce z frajsztatu Lubeki. Wspólne zamiłowanie do chemii tworzy z nich parę przyjaciół, a nawet rodzinę, gdyż Kijewski poślubił siostrę Hirschmanna. Ponieważ Ludwik odstawiał mezaliansy, złote lata w Lubece się skończyły, przybył do Warszawy. Przywiózł majstrów, receptury i swoje bogate doświadczenie. W 1822 założyli spółkę – Fabrykę Płodów Chemicznych Hirschmann i Kijewski. W latach 1830-37 wspólnikiem był niejaki Kwilecki. O sile przedsiębiorstwa, poza recepturami, w tym biznesie na wagę złota, stanowili ludzie – zagraniczni fachowcy. Tak ekonomiści, jak i majstry-chemiki. Znamiennym jest, że nawet papiery firmowe były prowadzone po niemiecku. Hirschmann zmarł w 1854 roku, jego dzieci zdecydowały się sprzedać udziały w 1858 roku. Całe przedsiębiorstwo kupił Kijewski. Wcześniej zawarł umowę z synem Hirschmanna Augustem i Karolem Scholtzem, który parał się wcześniej mydlarstwem i wyrobem świec. Źródła wymieniają też Karola Scholtze, mieszkańca Brukowej, kamienicznika, mającego interesy masarskie, choć po otwarciu rzeźni coraz słabsze, jak wszystkich detalistów. Ten sam Karol Scholtze ? W każdym razie tak zrodziła się nowsza wersja firmy, czyli “Hirschmann, Kijewski i Scholtze”.

Ludwik Hirschmann nabył w 1843 roku rozległe dobra w Sokołowie Podlaskim, gdzie zresztą spoczął. Wybudował tam m.in. cukrownię, dając ludziom pracę i stymulując rozwój okolic. To tylko jedno z odgałęzień tej przemysłowej sagi.

Wciąż nie jesteśmy na Targówku, fabryka bowiem funkcjonuje na lewym brzegu Wisły, na Solcu, w zabudowaniach dawnego klasztoru. Jeszcze nie produkują szczególnie skomplikowanych odczynników. Ale oto zbliża się rok 1878, panowie kupują ziemię we wsi Targówek. Tam przenosi się uciążliwa dla Warszawy produkcja. 1882-85 następują modernizacje fabryki, już robią kwas siarkowy, siarczany glinu, superfosfaty, kwas azotowy, siarkowy, cuda-niewidy, szkliwo od kafli. Niemieccy fachowcy już się wykruszyli, ich miejsce zajmują fachury z Woli, Czerniakowa. Żeby obniżać koszty budują własną hutę szkła przy Radzymińskiej, pierwszą, a jakże. W 1897 to juz nie jakaś tam firma, to Towarzystwo Akcyjne Zakładów Chemicznych i Huty Szklanej ”Kijewski, Scholtze i ska”. Hirschmann gdzieś sie urwał, może poświęcił się życiu w ukochanym Sokołowie ? W koło tych fabryk (nie tylko tych) tworzy się miasteczko przemysłowe, osada ludzi, którzy utrzymują się z pracy w lokalnych zakładach. Kijewski i ska nie mieli wcale małego wpływu na zatrudnienie w tym rejonie.

Biura są w ścisłym centrum – Smolna, Nowy Świat. Na Nowym Świecie dom ma też Kijewski, choć posiada też dobra Błędów. Ma też dom przy samych swoich zakładach. Scholtzowie mają piękną kamienicę w rejonie dzisiejszego Kina Muranów, ulica to chyba Przejazd. Stać ich.

Od “Kijewskiego” prowadzą nitki do szeregu innych historii. Huta Szkła w Wyszkowie założona siłami 46 robotników z Huty Szkła Targówek, niedawno miała rocznicę i sto lat jej śpiewać już nie wypadało. W 1826 roku Hirschmann wydzierżawili od hrabiego Mostowskiego plac we wsi Tarchomin. Postawił tam wytwórnię octu, później też chemiczną, do interesu należał Kijewski, z czasem i Scholtze. W 1860 odkupił to Ludwik Spiess, przedsiębiorca branży aptekarskiej i fabrykant nawozów (w Żyrardowie, wtedy Rudzie Guzowskiej), dając początek Zakładom Chemiczno-technicznym Ludwik Spiess i Syn, znana już dość firma, czyż nie ? Produkowali tu nawozy, chemię, potem kosmetyki, od 1907 leki. Zresztą jest to przodek do dziś istniejącej Polfy Tarchomin. Interesy Karola Scholtza (fabryki mydła, świec) sięgały daleko za Warszawę, prawdopodbnie miał udziały w Żyrardowskim zagłębiu tkackim.

W czasie I WŚ ”Kijewski” jako jedyny na ziemiach zaboru carskiego wyrabia kwas siarkowy. W latach 30 powiększają produkcję o garbniki, tlenki żelaza, kredę kosmetyczną. Huta szkła w dwudziestoleciu międzywojennym musiała zmienić właściciela, bowiem figuruje tu i tam jako Huta i Rafineria Szkła “Targówek” Kazimierz Klimczak i Synowie. Do 39 roku chemia była w rękach spadkobierców właścicieli. II Wojnę fabryka przeżywa znacznie gorzej, w 39 bombardowanie, wegetacja w czasie okupacji, wyzwolenie zastaje zakład w przeważającej części zrujnowany. Coś tam jednak działają, aż do upaństwowienia w 51 roku.  Tak się kończy historia, która zaczęła sie niemal 200 lat temu. Dzisiejszy Stochem (nie bez uzasadnienia) uważa się za kontynuatora “Kijewskiego”, ale cóż… Waryński “Parowozu”, Polfa “Klawego”, a i tak nie to samo.

Wiele informacji jest niespójnych, ale spróbujcie sami poszukać coś w temacie. Wątki gubia się, znajdują, czas przeskakuje o 50 lat bez wzmianki co sie działo w międzyczasie. A o wielu rzeczach w książkach nie ma słowa. Nie jestem pewien np. czy Karol Scholtz(e) z Brukowej (dziś Okrzei) to właśnie ten Karol Scholtze, choć to prawdopodobne. Czy może w Żyrardowie działał jakiś inny Scholtze, mydlarnię w Lublinie inny miał ? Choć Scholtzowie to stara rodzina warszawska, pochodzili prawodpodobnie z Saksonii, zajmowali sie właśnie wyrobem świec i mydła. Adolf Scholtze, syn Karola, był dyrektorem “Kijewskiego”, doprowadził do rozwoju fabryki, eksportowali do Niemców, Rosji. Dzięki jego rządom była to do 1918 największa fabryka chemiczna w Królestwie. Nie wiem tez jak się odbywały zmiany właścicieli, spadki, sprzedaże, wykup akcji. Dlaczego sprzedali (stracili?) hutę szkła ? Gdzie zniknął Hirschmann ? Kto przejął po Kijewskim, jaka jest właściwie jego biografia ? Po co była mu willa przy samej fabryce, skoro miał lepsze adresy na mieście ? Przecież taka fabryka chemiczna okropnie śmierdzi i dymi. Nie wiem, ciężko się dowiedzieć. Na razie tyle mi starczy. I tak mało kto pamięta o tej fabryczce, leżącej na uboczu i niszczejącej. Padł najstarszy Szpital św. Łazarza, niszczeją najstarsze kamienice (w dzielnicy, na ulicy), najstarsza parowozownia. To kogo miałaby obchodzić najstarsza fabryka chemiczna ?

To była fabryka, teraz dom fabrykanta.

Elewatory na Bema to dziwna sprawa. Powstały jako Wolski Prowiantowy Zakład Intendentury, projekty i kombinacje zaczęły się gdzies 1890-91, choć często za datę budowy przyjmuje się 1893 (tak mnie knigi mówią przynajmniej), prace budowlane trwały gdzies do 1897. Być może projektował je Olimp Starynkiewicz, choć nie jest to informacja pewna, znawcy plączą się w zeznaniach, opisują to tak, że nie ma pewności, czy chodzi o Czyste, Powązki, czy nie mieszają tych dwóch pojęć. Był to znacznie większy temat, niz toto na Powązkach. Cztery wielkie elewatory z kopułowym dachem, połączone w pary dużą bocznicą z ceglanym budynkiem załadowczym. Czyli dwie pary po dwie sztuki. Wznosiły sie nad okolicą, nadając kształt jej krajobrazowi o wiele bardziej, niż dzisiejsze, zapomniane zbiorniki gazowni.

Z tymi zbiornikami jest ta dziwna sprawa. W 39 dostały bombą i się spaliły. Komuś wyszło, że nie one się spaliły, tylko zbiorniki na gaz. A stąd prosta droga, że było sześć zbiorników na gaz. Tak twierdził nawet przewodnik, który oprowadzał kiedyś mnie i moją kochaną po Gazownii. Nie chciało mi się dyskutować, ale 6 zbiorników nie było na bank. Bo weź przerób elewator na zbiornik gazowy, skoro zbiornik jest zagłębiony w ziemię, ma mechanizm do tłoczenia gazu. Może sie i da, tylko ile to kosztuje. Zresztą do 1913 tam leży ziarno i już. W każdym razie ten błąd pokutuje do dziś, w ludzkim przekonaniu, ba, nawet w literaturze.

Wspomniałem ten 1913 rok, to ciągniemy temat. Jest likwidacja Twierdzy Warszawa i Intendentura też już nie potrzebna. Magazyny stoją puste i co by tu z nimi zrobić ? A może rozebrać na czynniki pierwsze i do ruskich, znaczy się Cesarstwa, wywieźć ? Co sie z nimi dalej działo ? Nie mam pojęcia. W niedalekim sąsiedztwie w 1927 powstała Miejska Piekarnia Mechaniczna, zdolna wyżywić codziennie niemały oddział wojska. Ale ona miała swój transport, mąkę trzymała u siebie, chyba z elewatorów nie korzystała. Czyżby stały puste ? Chronologicznie kolejną informacją którą znam jest ich spłonięcie w 1939 roku po bombardowaniu przez Luftwaffe. Podobno szereg lat były jakieś resztki, ja ich nie pamiętam, tak jak nie pamiętam co było przed Expo. Wiem, że zniszczyli oni jakieś ceglaki, prawdopodobnie resztki założenia tych zakładów zbożowych. Do dziś stoi dom Bema 69, prawdopodobnie mieszkania oficerów intendentury, choć nikt do końca nie wie co to jest. Stoi stróżówka i to coś z tyłu, już na terenie PGNiGu. I tak najwidoczniejszy, niemal najcharakterystyczniejszy obiekt starej Woli został zapomniany. Tak jak dziś zapomina się powoli widoczny z daleka biurowiec z napisem “Waryński”, mamy za niego jeszcze większy wieżowiec Daewoo z napisem AXA. Czasy się zmieniają…

Rok 1939, płonące elewatory, mylnie określane jako Gazownia

Dom mieszkalny z Bema 69

Stróżówka, na drugim zdjęciu w tle kolejny relikt całego założenia.

I na koniec kilka zdjęć z Narodowego Archiwum Cyfrowego – www.nac.gov.pl